તાજેતરનાં વર્ષોમાં વિશ્વભરમાં ભારે વરસાદ, લાંબા દુષ્કાળ અને અસામાન્ય હવામાનની ઘટનાઓમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. આવી પરિસ્થિતિઓને સમજવા માટે વૈજ્ઞાનિકો માત્ર એલ નીનો અથવા લા નીના પર જ નહીં, પરંતુ પેસિફિક ડેકેડલ ઓસિલેશન (Pacific Decadal Oscillation – PDO) જેવાં લાંબા ગાળાનાં મહાસાગરીય ચક્રોનો પણ અભ્યાસ કરે છે. PDO પૃથ્વીની આબોહવા પ્રણાલીમાં મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે અને અનેક દેશોના વરસાદના સ્વરૂપ પર પરોક્ષ અસર કરી શકે છે.
PDO એટલે શું?
પેસિફિક ડેકેડલ ઓસિલેશન (PDO) ઉત્તર પ્રશાંત મહાસાગરમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન લાંબા ગાળે બદલાતું રહે તેવી એક કુદરતી આબોહવાકીય પ્રક્રિયા છે. આ પરિવર્તન થોડા મહિના કે એકાદ વર્ષ પૂરતું મર્યાદિત રહેતું નથી, પરંતુ સામાન્ય રીતે બેથી ત્રણ દાયકાઓ સુધી ચાલુ રહી શકે છે.
PDO દરમિયાન મહાસાગરના કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણી સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ બને છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં તાપમાન ઘટે છે. આ ફેરફારો સમુદ્રી પ્રવાહો, પવનની દિશા અને વાયુમંડલીય દબાણને અસર કરે છે.
PDOની મુખ્ય અવસ્થાઓ
- ઘનાત્મક (Positive) અવસ્થા: આ અવસ્થામાં ઉત્તર અમેરિકાની પશ્ચિમ તરફ આવેલા પૂર્વીય પ્રશાંત વિસ્તારમાં સમુદ્રનું પાણી સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ રહે છે, જ્યારે પશ્ચિમ પ્રશાંતનો ભાગ તુલનાત્મક ઠંડો રહે છે.
- ઋણાત્મક (Negative) અવસ્થા: આ સ્થિતિમાં તેનું વિપરીત ચિત્ર જોવા મળે છે. પશ્ચિમ પ્રશાંત વધુ ગરમ અને પૂર્વ પ્રશાંત વધુ ઠંડો બને છે. આ પરિવર્તન વૈશ્વિક હવામાન પ્રણાલીને અલગ રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે.
ભારતીય ચોમાસા સાથે સંબંધ
ભારતનું ચોમાસું અનેક વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે. PDO પણ તેમાંનું એક પરોક્ષ પરિબળ છે. જો PDOની અનુકૂળ અવસ્થા સાથે લા નીના, ભારતીય મહાસાગર ડાયપોલ (IOD), સમુદ્રનું ઊંચું તાપમાન અને સક્રિય ચોમાસાની પવન પ્રણાલી એકસાથે કાર્ય કરે, તો કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે અથવા અતિભારે વરસાદની સંભાવના વધી શકે છે.
બીજી તરફ, કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં PDO ચોમાસાની તીવ્રતા ઘટાડવામાં પણ સહાયક બની શકે છે. એટલે PDOને એકમાત્ર કારણ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
PDO અને અલ નીનોમાં શું તફાવત છે?
ઘણા લોકો PDO અને અલ નીનોને એક જ ઘટના માને છે, પરંતુ બંને અલગ છે.
| મુદ્દો | PDO | અલ નીનો (ENSO) |
| સમયગાળો | 20–30 વર્ષ | 6–18 મહિના |
| વિસ્તાર | ઉત્તર પ્રશાંત મહાસાગર | વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગર |
| અસર | લાંબા ગાળાની આબોહવા પર | ટૂંકા ગાળાના હવામાન પર |
| પ્રભાવ | વરસાદના લાંબા ગાળાના વલણમાં ફેરફાર | એક-બે વર્ષના ચોમાસા પર સીધી અસર |
શું PDO સીધું ભારે વરસાદ લાવે છે?
ના. PDO પોતે વરસાદ લાવતું પરિબળ નથી. તે માત્ર સમુદ્ર અને વાયુમંડળની પૃષ્ઠભૂમિ પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર કરે છે. વાસ્તવિક વરસાદ સ્થાનિક ભેજ, પવન, દબાણ પ્રણાલી, ચોમાસાની ટ્રફ, લો-પ્રેશર સિસ્ટમ, એલ નીનો–લા નીના અને અન્ય પરિબળોના સંયુક્ત પ્રભાવથી નક્કી થાય છે.
તેથી કોઈપણ ભારે વરસાદને માત્ર PDO સાથે જોડવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.
