અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવની વચ્ચે હવે વિશ્વનું ધ્યાન બીજા એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ બાબ-અલ-મંદેબ સામુદ્રધુની તરફ કેન્દ્રિત થયું છે. યમનમાં કાર્યરત ઈરાન સમર્થિત હુથી લડવૈયાઓએ આ વિસ્તારમાં હુમલાઓ વધારવાની અને જહાજરાણીને નિશાન બનાવવાની ચેતવણી આપી છે. જો આ માર્ગ લાંબા સમય માટે અવરોધાય, તો તેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ એશિયા, યુરોપ અને વિશ્વ અર્થતંત્ર પર પણ ગંભીર પડી શકે છે.
મહત્ત્વના મુદ્દા
બાબ-અલ-મંદેબ શું છે?
- બાબ-અલ-મંદેબ રાતા સમુદ્ર (Red Sea) અને અદનની ખાડી (Gulf of Aden)ને જોડતી મહત્ત્વપૂર્ણ સામુદ્રધુની છે.
- આ માર્ગ દ્વારા જહાજો સુએઝ નહેર તરફ આગળ વધે છે.
- એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેના વેપાર માટે આ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંનો એક છે.
- તેની પહોળાઈ આશરે 20થી 29 કિલોમીટર જેટલી હોવાથી વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ ગણાય છે.
વૈશ્વિક વેપારમાં તેનું મહત્ત્વ
- વિશ્વના અંદાજે 12 ટકા સમુદ્રી વેપાર આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે.
- વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ અને એલએનજી (LNG)ના મોટા પ્રમાણમાં જથ્થાની હેરફેર પણ આ જ માર્ગથી થાય છે.
- ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોથી યુરોપ જતો મોટાભાગનો માલસામાન આ માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે.
- દર વર્ષે અબજો ડોલર મૂલ્યનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર આ માર્ગ પરથી થાય છે.
વર્તમાન તણાવનું કારણ
- યમનના હુથી લડવૈયાઓ છેલ્લા કેટલાક સમયથી વેપારી જહાજો અને નૌકાદળોને નિશાન બનાવી રહ્યા છે.
- હુથીઓને ઈરાનનો રાજકીય અને સૈન્ય આધાર મળતો હોવાનો પશ્ચિમી દેશોનો આરોપ છે.
- તાજેતરમાં સાઉદી અરબ વિરુદ્ધ કડક નિવેદનો અને હુમલાની ધમકીઓ બાદ આ વિસ્તાર ફરીથી ચર્ચામાં આવ્યો છે.
- જો હુમલાઓ વધે તો આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજરાણી માટે જોખમ વધી શકે છે.
હોર્મુઝ બાદ બીજી મોટી ચિંતા કેમ?
- હોર્મુઝની ખાડી પહેલેથી જ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષાનું કેન્દ્ર છે.
- હવે બાબ-અલ-મંદેબ પણ જોખમમાં આવે તો પશ્ચિમ એશિયાથી યુરોપ સુધીના બે મહત્ત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગો એકસાથે પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
- આવી સ્થિતિમાં વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર ભારે દબાણ સર્જાવાની શક્યતા રહે છે.
જો માર્ગ અવરોધાય તો શું અસર થશે?
- જહાજોને આફ્રિકાના દક્ષિણ છેડે કેપ ઓફ ગુડ હોપ થઈને લાંબો માર્ગ અપનાવવો પડશે.
- મુસાફરીમાં આશરે 9,000 કિલોમીટર જેટલો વધારો થઈ શકે છે.
- ડિલિવરી સમય અંદાજે 10થી14 દિવસ સુધી વધી શકે છે.
- શિપિંગ ખર્ચ, ઈંધણ ખર્ચ અને વીમા ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે.
ક્રૂડ અને ગેસ બજાર પર અસર
- મધ્ય પૂર્વમાંથી નિકાસ થતું ક્રૂડ અને ગેસ સમયસર બજારમાં ન પહોંચે તો વૈશ્વિક સપ્લાય પર દબાણ વધી શકે છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા રહે છે.
- ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર દેશોમાં ઈંધણ મોંઘું બનવાની સંભાવના છે.
ભારત માટે શું અર્થ?
- ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાત પર નિર્ભર છે.
- શિપિંગ ખર્ચ વધવાથી પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ખર્ચ પર અસર પડી શકે છે.
- આયાતી માલના પરિવહન ખર્ચમાં વધારો થતાં મોંઘવારીનું દબાણ વધી શકે છે.
- યુરોપ સાથેના વેપાર માટેનો સમય અને ખર્ચ બંને વધી શકે છે.
વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર અસર
- ઓટોમોબાઈલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી અને અન્ય ઉત્પાદનોના પુરવઠામાં વિલંબ થઈ શકે છે.
- કન્ટેનર શિપિંગના દરોમાં વધારો થઈ શકે છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની ગતિ ધીમી પડવાની શક્યતા રહે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિસાદ
- અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશો રાતા સમુદ્ર વિસ્તારમાં નૌકાદળની હાજરી વધારી રહ્યા છે.
- વેપારી જહાજોની સુરક્ષા માટે વિવિધ દેશો સંયુક્ત પેટ્રોલિંગ કરી રહ્યા છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી માર્ગોને ખુલ્લા રાખવા માટે સતત કૂટનીતિક અને સૈન્ય પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.
‘ગેટ ઓફ ટીયર્સ’ નામ કેમ પડ્યું?
- બાબ-અલ-મંદેબનો અરબી અર્થ ‘વિલાપનું દ્વાર’ અથવા ‘આંસુઓનું દ્વાર’ થાય છે.
- પ્રાચીન સમયમાં આ વિસ્તાર જોખમી નૌકામાર્ગ તરીકે ઓળખાતો હતો.
- સાંકડો માર્ગ, તીવ્ર પ્રવાહ અને વારંવાર થતા અકસ્માતોને કારણે તેને આ નામ મળ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
બાબ-અલ-મંદેબ માત્ર એક સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય પુરવઠા વ્યવસ્થાનો મહત્ત્વપૂર્ણ આધાર છે. જો અહીં લાંબા સમય સુધી અસ્થિરતા રહે અથવા જહાજરાણીમાં વિક્ષેપ આવે, તો તેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતી નહીં રહે પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં ક્રૂડના ભાવ, શિપિંગ ખર્ચ, વેપાર અને મોંઘવારી પર જોવા મળી શકે છે. તેથી આ વિસ્તારમાં સર્જાતી દરેક ઘટના પર વિશ્વના મોટા અર્થતંત્રો અને ઊર્જા આયાતકાર દેશોની નજર સતત કેન્દ્રિત રહે છે.